Kinderleesarmoede.

Vorige week was het een Nederlands nieuwsitem: minder kinderen en tieners lezen boeken en tijdschriften. Nu hoor ik dat al het grootste deel van mijn volwassen leven en af en toe komt het weer boven borrelen maar het schijnt nu toch op een dieptepunt te zijn. Sociale media, gamen en slimme telefoons krijgen de schuld want kinderen lezen nog wel, maar voornamelijk korte berichten op bijvoorbeeld WhatsApp en SnapChat. Daardoor blijkt het met de taalvaardigheid, woordenschat en concentratievermogen op langere teksten slecht gesteld te zijn. Nu lijkt mij dat het lezen van tijdschriften de taalvaardigheid ook niet altijd erg vergroot aangezien artikelen in jeugdtijdschriften soms belabberd geschreven zijn. (Ik heb zo af en toe wel eens een tijdschrift ingekeken dat mijn achternichtje in Nederland gekocht had). Maar dit terzijde.

Het is daarnaast gebleken dat jongeren die wel boeken lezen, de voorkeur geven aan papier. Dat wist ik al van gesprekken met lezende jongeren en de e-reader schijnt meer iets te zijn voor lezers van in ieder geval 30 plus. Ik ben al iets verder gevorderd en ik moet zeggen dat, alhoewel ik af en toe wel op papier lees, ik maar wat blij ben met mijn e-reader, vooral omdat ik veel in bed lees waarbij het kunnen veranderen van de lettergrootte, de ingebouwde randverlichting, het lage gewicht en het gemakkelijk “omslaan” van pagina’s erg handig is.

Nu snap ik wel dat de hedendaagse technologie wat roet in het eten kan gooien maar ik denk toch vooral dat je van lezen moet leren houden. Het moet op de een of andere manier gestimuleerd worden. Wanneer je als jong kind nooit voorgelezen wordt of je ouders nooit met een boek ziet en niet van jongs af aan mee wordt genomen naar de bibliotheek en geen boeken op je verjaardag krijgt, dan heb je al een achterstand. Mijn ouders hadden altijd wel een boek bij de hand. Dat was geen hoogstaande literatuur – mijn moeder las streekromans en mijn vader meestal bestsellers in het thrillergenre – maar ze lazen bijna iedere dag. Ik werd vanaf mijn vierde jaar meegenomen naar de bibliotheek, op de basisschool werd er voorgelezen en op de middelbare school begon ik met een lerares die ons verhalen liet schrijven en zelf een enthousiast lezer was. Goed voorbeeld doet goed volgen. Daarnaast had ik het geluk dat ik een goede vriend had (en nog steeds heb) die ook erg van lezen hield (ik geloof niet dat hij momenteel nog veel leest), terwijl er destijds ook zonder sociale media, slimme telefoons en computers, genoeg afleiding was om je van het lezen af te houden. Ik ben altijd een enthousiast lezer gebleven en gebruik de sociale media voor een deel om van interessante boeken op de hoogte te blijven en het internet om nieuwe boeken in elektronische vorm aan te schaffen. De nieuwe technologie heeft mijn leesleven dus alleen maar verrijkt.

Ik was als kind een alleslezer. Ik las naast bijvoorbeeld de boeken van Pietje Bel, de Kameleon, de mannen van de Discus, De Vier en De Vijf ook boeken over de oudheid en leende, nadat ik alle interessante boeken van de kinderafdeling had gelezen, non-fictie boeken van de volwassen bibliotheek over de oude Egyptenaren, de Inca’s en meer van dat soort interessante kost. Ik kreeg ook vaak boeken op mijn verjaardag. Mijn ouders hebben me gelukkig nooit een strobreed in de weg gelegd wat betreft mijn leesvoorkeur want ik las – het liefst liggend op mijn buik op de grond –  ook veel stripboeken: Asterix en Obelix, Suske en Wiske, De Blauwbloezen, Trigië enzovoort, enzovoort. Nee, ik heb een onbekommerd lezende jeugd gehad en daarvoor ben ik nu nog steeds dankbaar.

Dolf+stripboeken

Op de vloer bij mijn broer thuis, met mijn geliefde Asterix en Obelix.

Advertisements

Kat op bed.

Ik ben om 6 uur vanochtend opgestaan om Tina en Charlie, onze katten, eten te geven. Daarna ben ik weer naar bed gegaan maar heb de slaapkamerdeur open gelaten zodat ze bij ons naar binnen kunnen. Ze zijn eerst weer naar buiten gegaan en ik ben bij hoge uitzondering niet gaan lezen maar weer gaan slapen. Ik ben echter een lichte slaper en om een uur of 7 werd ik wakker van een lichte druk op mijn benen. Het was te donker om te zien maar naar de druk en de manier van bewegen te oordelen was het Charlie. Ik zei zachtjes “hi” om Orla niet wakker te maken en kreeg een bevestigend “eh,eh” terug. Charlie dus.

Tina gedraagt zich bescheiden wanneer ze op ons bed ligt maar Charlie is een overnemer die graag languit, volledig gestrekt op het bed ligt. Hij vleit zich eerst tegen mijn benen maar wanneer ik iets ga verliggen, neemt hij de vrijgekomen ruimte direct in beslag, waarbij hij zich steeds meer uitstrekt en ik steeds schever in bed kom te liggen tot ik met mijn voeten onder Orla’s dekbed lig en met een beetje pech een stukje been bloot tussen beide dekbedden uitsteekt. Soms ligt hij – wanneer ik op mijn rug lig – op het dekbed tussen mijn benen in en strekt zich dan helemaal in de lengte uit, maar dat is niet echt geweldig want dan kan ik niet meer lekker op mijn zij. Dan trek ik met moeite mijn been bij naar een kant en kom dan dus weer scheef te liggen. Uit bed gaan voor wc-bezoek of even wat drinken is een heel gehannes want ik wil Orla niet wakker maken en Charlie ook niet want die ligt dan vaak al met een gelukzalig kattensnurkje diep in dromenland. Ik ben er al heel goed in geworden om zonder kat en vriendin teveel te storen in en uit bed te klauteren. Ach, je blijft er lenig bij en ik wil graag dat ie er nog ligt wanneer ik terug in bed klauter want ik vind het toch wel heel gezellig, zo op een vrije ochtend een kat op bed, het liefst allebei.

Charlie 29-12-2017

Charlie op bed, nog niet helemaal uitgestrekt.

Zondagochtend.

Het is kwart voor 8 ’s ochtends en nog pikkedonker. Aan straatverlichting doen ze hier op het Ierse platteland gelukkig niet dus wanneer het donker is, dan is het ook echt donker. Buiten giert de wind om het huis en slaat af en toe de regen tegen de ruiten. Vanaf een uur of 6 ben ik al op om met tussenpozen met mijn beide katten te spelen. Vooral Charlie, onze kater, moet veel energie kwijt nu hij met dit slechte weer maar korte tijd naar buiten gaat. Met rustiger weer is hij soms een paar uur weg. Het heeft een groot deel van de nacht gespookt maar gelukkig zal de wind nu snel gaan liggen. Dan steek ik de allesbrander in de zitkamer aan en krul ik me op de bank met een fleecedeken over me heen, een grote mok geurige thee met winterkruiden voor m’n neus en een boek. Ik moet alleen nog even beslissen wat ik ga lezen, want ik heb gisteren net een boek uitgelezen en heb gisteravond wat korte stukjes van Martin Bril gelezen om uit de stemming van het boek te komen. Ik denk dat ik nu maar weer eens een boek op mijn e-reader ga lezen. De vorige twee waren op papier. Vrije geluiden er bij aan om daarna het programma boeken te kunnen kijken. Ach, zo kom ik de zondagochtend wel door.

Herfstochtend.

Met een geurende kop koffie in mijn hand kijk ik door het keukenraam. Het is nog vroeg. De ochtend sluipt de achtertuin binnen en maakt een voor een de kleuren wakker: eerst het felle blauw van de droogmolenlijnen, dan de gele bloemen in een struik, het harde groen van de tuinslang en de koperrode en roestbruine kleuren van de beukenheg. Het is een mooie herfstochtend met nog geen zuchtje wind. Onze twee katten zijn, na het eerste ontbijt, weer naar buiten. Ik zie Charlie, onze rood met witte kater het eerst. Behoedzaam baant hij zich een weg door het hoge gras in een verwilderd gedeelte van onze tuin. Even later zie ik Tina, onze tortieshell dame ook. Zij valt bijna niet op met haar zwart met rode accenten tegen de donkere heg. De tuin zal straks in hun vacht te ruiken zijn. De zon klimt hoger en de dauw op de spinnewebben en het gras glinstert. Het is zondagochtend.  Straks nestel ik mij op de bank met mijn boek, maar nu geniet ik nog even van het uitzicht over de verstilde tuin die baadt in het zachte ochtendlicht.

Geborgenheid.

Wij hebben kasten vol boeken en hetzelfde geldt voor platen, cd’s, en films. Soms vraag ik me af of ik ze werkelijk allemaal moet houden. Een aantal thrillers heb ik inmiddels weggedaan nadat ik ze als e-boek heb gedownload. Dat verzachtte de pijn want alhoewel ik ze waarschijnlijk niet herlees, heb ik ze toch nog, welliswaar in digitale vorm, in bezit. Van mijn boeken zijn er een aantal die ik meerdere malen herlezen heb. The Hobbit en The Lord of the Rings sinds mijn zeventiende jaar al een keer of zeven. De Harry Potter serie heb ik inmiddels drie keer gelezen en een aantal literaire werken van Nederlandse en buitenlandse schrijvers heb ik ook herlezen. Er zijn echter zoveel boeken die ik nog wil lezen dat ik aan herlezen niet vaak toekom. Met films en tv-series ligt dat iets anders. Ze zijn korter waardoor ik er gemakkelijker tijd voor vrij maak. Rond de kerst houd ik vaak een filmmatinee omdat het aanbod op tv me vaak niet aanspreekt. Het ene jaar kijk ik de hele Lord of the Rings filmserie en het andere jaar bijvoorbeeld de originele Star Wars serie of een aantal Die Hard films. Lekker verstand op nul en ontspannen kijken. Een aantal films die ik regelmatig kijk zijn mijn warme deken; mijn mentale opkikkertje. Deze films kijk ik wanneer ik me geborgen wil voelen, na bijvoorbeeld een stressvolle periode. Daar zitten wat meer verheven fims tussen als Cinema Paradiso en Il Postino maar ook de luchtigere High Fidelity, You’ve got mail en Twister, die ik inmiddels ook een keer of 7 heb gezien. Het is vooral de kameraadschap die me in Twister aanspreekt.

Als kind wilde ik dat mijn moeder het verhaal “De grote boze tovenaar” uit de bundel Zonnestralen steeds weer voorlas tot ze er waarschijnlijk helemaal zat van was en stukken begon over te slaan. Daar wees ik haar dan echter op, zo goed kende ik het verhaal. Het is gebleken dat voor kinderen het herhaaldelijk lezen van hetzelfde verhaal een belangrijke functie heeft voor het gemakkelijker leren van woorden en het begrijpen van de opbouw van een verhaal maar daarnaast heeft het ook een geruststellende functie en het is dit laatste dat volwassenen af en toe ook nodig hebben. Mensen zijn gewoontedieren. Religieuze mensen herhalen dezelfde rituelen soms wekelijks in hun kerk en in tijden van nood stromen de kerken weer vol met mensen die er anders misschien nooit meer kwamen. Zij grijpen terug op wat ze vanuit hun veilige jeugd gewend zijn. Sporters die zich voorbereiden op een wedstrijd bouwen soms een volgorde van handelen in als een ritueel en ga zo maar door.

Wanneer ik me gespannen voel is zelfs het staan voor een van mijn boekenkasten en het lezen van de titels op de ruggen en misschien hier en daar een boek er uit pakken om een paar zinnen te lezen, genoeg om mij weer tot rust te brengen. Het lezen van de filmtitels en het herinneren van de mooie momenten tijdens het kijken, de platenhoezen, de cd’s die ik af en toe misschien nog eens draai: het is allemaal deel van mijn vertrouwde wereld. Dus nee, al die boeken, platen, cd’s en films gaan zeker niet de deur uit want zelfs op de planken vervullen ze een functie.

De Koperen Tuin.

De koperen Tuin – Simon Vestdijk.

Nol, wat ben je toch een ongelofelijke lulhannes. Aan het eind van het boek, wanneer je eindelijk de kans krijgt om Trix voor je te winnen, vertel je haar dat je met haar wilt trouwen om de gemeenschap een lesje in fatsoen te geven. Je ziet het al helemaal voor je; de afkeurende blikken van de gegoede burgers en jouw opgeheven hoofd omdat je het juiste hebt gedaan. Trix probeert het nog een keer. Wanhopig vraagt ze je gedurende de nacht bij haar te blijven, niet als oneerbaar voorstel, maar als bescherming tegen de demonen die haar vooral ’s ochtends, wanneer ze wakker wordt plagen. Maar nee, jij wilt laten zien dat je anders bent dan die andere kerels en wijst het voorstel af omdat je niet wilt dat de gemeenschap denkt dat je al met haar geslapen hebt en dat het trouwen een moetertje is. Je wilt als een heilige het huwelijk ingaan. De arme Trix heeft geprobeerd zelfstandig een bestaan bij elkaar te schrapen maar haar trots wordt door haar werkgever verkeerd uitgelegd waardoor ze fooien misloopt. Ze is aangewezen op de financiële steun van de gegoede “heer” Vellinga, die haar heeft gechanteerd met een nacht waarin zij door hem is bedwelmt en hij haar heeft misbruikt, iets waartegen haar vader haar niet beschermt heeft omdat hij die nacht, terwijl hij aanwezig was, in slaap viel door overmatig drankgebruik. Het lijkt erop dat alle mannen er alleen maar op uit zijn om haar te gebruiken. Ze had al haar hoop op jou gevestigd. Ze wilde dat je bij haar bleef om en ondanks wie ze was, uit liefde en uit respect voor haar drang naar zelfstandigheid. Haar vader had al zijn geld verzopen en haar daarna verraden door haar aan een man uit te leveren die ze niet kon uitstaan. Haar vader, de man die jij bewonderde, waar jij honderd gulden voor had ingezameld om hem weer uit de goot te trekken. Het was nog een reden voor jou om met Trix te trouwen; ter nagedachtenis aan Cuperus en daardoor een extra slag in het gezicht van Trix. Nee, echt houden van Trix deed je niet. Je wilde het beeld van haar vasthouden zoals ze met je danste toen je vijf was en zij 9. Toen ze nog van haar vader hield en hem al vechtend verdedigde wanneer hij weer over de tong ging. Je wilt tegen je eigen vader ingaan door met een meisje van lagere stand te trouwen. Je was ook al medicijnen gaan studeren in plaats van rechten, zoals je broer die hij veel meer aandacht gaf. Cuperus werd voor jou de vaderfiguur en het is hem die je bij je wilt houden, niet Trix. Je ziet het huwelijk al voor je. Je schenkt haar een kinderschaar en gaat je dan net als Cuperus zitten bezuipen, al ruzieënd met je vrouw waarvoor je toch een diepe genegenheid hebt. Op die manier worden jullie dan oud en wanneer zij dan als eerste sterft zul jij een ontroerende grafrede houden. Je wilt een tweede Cuperus worden door met zijn dochter te trouwen. Bah.

Zo, dat is er uit. Nee, genegenheid heb ik tijdens het lezen niet kunnen opbrengen voor Nol. Wel begrip, want Nol is natuurlijk, net als de anderen in het boek, een kind van de tijd en een voortbrengsel van zijn sociale klasse. Dat is niet om zijn gedrag goed te praten maar puur als observatie.

De Koperen Tuin heet een van Vestdijk’s beste boeken te zijn. Er komen naast het dramatische liefdesverhaal tussen Nol en Trix, vele thema’s in voort zoals moederliefde, liefde voor de muziek en rivaliteit. Het is een zedenschets waarin de dubbele moraal van de hogere klassen wordt getoond, waarin drankzucht tot ondergang leidt en waarin beslissingen worden genomen omdat men vindt dat het nu eenmaal zo hoort. Er komt veel symboliek in voor: de tuin die eerst goudgekleurd, dan koper en als laatste zilver is; de bal die in het begin wordt teruggegooid als een handreiking naar het competitieve spel dat hij ook ergens bewondert om aan het eind van het boek in stukken gereten weer terug te worden gevonden. Het in slaap vallen van de vader en de weigering van Nol om de nacht bij haar te waken kan symbolish worden uitgelegd met een link naar de bijbel waar het de discipelen in de hof van Gethsemané niet lukte om wakker te blijven en Jezus steun te bieden. Vestdijk geeft hier zelf aanleiding toe door Nol te laten zeggen “maar wat zij vroeg was alleen: waak met mij,éen uur; en ik ben naar de juristen teruggegaan de farizeeërs en schriftgeleerden”.

De tuin zelf kan dan als een paradijs worden uitgelegd: een paradijs waarin het tijdens het begin van het verhaal geweldig is. De kleur is goud. Nol maakt zich los van de kinderschaar waarmee hij eerst speelde en ontdekt de muziek waarna hij komt te dansen met de vier jaar oudere Trix. De tuin is nu koper. Hij is iets van zijn onschuld kwijt. Verder in het boek geurt de tuin naar verrotting en is de kleur zilver geworden. De bijna nieuwe maan wordt er nog bijgehaald met als betekenis het einde. Alle onschuld is verdwenen. Nol verlangt steeds terug naar de Koperen Tuin waarin hij de muziek ontdekte, met Trix danste en waarin zijn moeder ook als mooie jonge vrouw aanwezig is en waarin de onschuld nog aanwezig is. Het bijna tegelijkertijd verliezen van de beide vrouwen in zijn leven is natuurlijk ook tekenend. Dat Vestdijk Nol medicijnen laat studeren is natuurlijk ook geen toeval. Vestdijk studeerde zelf medicijnen.

De muziek speelt in het boek een grote rol. Nol blijkt erg ontvankelijk voor de muziek, vooral wanneer de muziek door Cuperus wordt gespeeld. De opera Carmen speelt in het middengedeelte een hoofdrol. Het is een tragisch liefdesverhaal, net als het verhaal van Trix en Nol. Ook is Carmen een vechtende vrouw. Daarbij wordt de ondergang van Trix in gang gezet door de opvoering van Carmen.

Er zijn veel meer zaken in het boek symbolisch uit te leggen maar de vraag is of het allemaal door Vestdijk wel symbolisch is bedoeld en of het nodig is. Ook zonder er teveel achter te zoeken is het boek mooi. Ik weet dat anderen, zoals Hella Haasse, het een en ander over De Koperen Tuin hebben geschreven, maar naar mijn weten heeft hij zich er zelf nooit over uitgelaten. Maarten ’t Hart schreef dat hij dacht dat Vestdijk er misschien op zinspeelde dat Cuperus zelf zijn dochter misbruikt heeft. Dat denk ik echter niet. Naar mijn mening was Trix vooral erg kwaad over het feit dat zij als kind haar vader altijd verdedigd heeft maar dat, toen het er op aan kwam, hij er niet voor haar was. Ze voelde zich door hem verraden en uitgeleverd.

Iets wat mij opviel is dat de buitenwereld niet in het verhaal doordringt. In het begin is er sprake van rijtuigen. De telefoon komt er in voor. Het is duidelijk dat het verhaal zich afspeelt in het begin van de 20e eeuw, een roerige tijd waarin bijvoorbeeld de Eerste Wereldoorlog plaatsvindt. Nederland was welliswaar neutraal maar het was toch onrustig met de mobilisatie, vluchtelingen uit België en veranderende politieke situaties. Het moet de gemoederen toch hebben beziggehouden. Niets van dit alles dringt in het verhaal door.

Ooit heb ik dit werk voor mijn lijst gelezen, waarna ik het jaren later nog eens voor mijn plezier heb gelezen. Deze keer las ik het met een aantal mensen van een Facebookpagina en het herlezen was een feest. Al met al is dit een mooi verhaal dat ook in deze tijd nog zeer leesbaar is, al zal het waarschijnlijk een jonger publiek vanwege het ietwat gedateerde taalgebruik niet erg aanspreken. Persoonlijk geef ik de voorkeur aan Terug tot Ina Damman en Ierse Nachten.

De koperen Tuin

Boekengymnastiek.

Als fotograaf ben ik gericht op beeld. Daarbij let ik automatisch op lichtval en compositie. Het probleem is dat we in de tegenwoordige wereld worden overvoerd met beelden, zowel stilstaand als bewegend. Hapklare brokken visuele stimuli. Het is alsof je iedere dag een aantal keren in een visuele McDonalds zit. Dat ongefilterd innemen van beelden kan dodend zijn voor de creativiteit. Het af en toe de natuur in trekken of een lange strandwandeling maken helpt om weer rust in het hoofd te creëren. Je krijgt nog steeds beelden voorgeschoteld maar je bepaalt zelf het tempo en het ritme. Het lezen van boeken is voor mij om die reden net zo belangrijk. Tijdens het lezen dwing ik mijn hersenen om woorden om te zetten in beeld. Het prikkelt de verbeelding en is een vorm van hersengymnastiek om de denkbeeldige vetrolletjes er weer af te werken die zich door lui beeldconsumeren hebben gevormd.

Nu ben ik in een tijd opgegroeid zonder internet, mobiele telefoons en veel televisiezenders. Voor mij is het dus waarschijnlijk iets gemakkelijker om aan de beeldterreur te ontsnappen. Ik word dan ook helemaal blij wanneer ik jongeren hoor zeggen dat ze graag boeken lezen want het moet moeilijk zijn wanneer je zo gewend bent aan de snelheid en hoeveelheid van beelden om hier afstand van te nemen. Af en toe hoorde ik iemand zeggen dat ze het boek niet hoeven te lezen omdat ze de film wel gaan zien. Jammer want het zien van een film is slechts de interpretatie van een ander en het lezen van een boek is zo’n mooie, intieme belevenis. Jij alleen in het hoofd van de schrijver terwijl je het verhaal in je eigen hoofd in beelden omzet. Intiemer kan bijna niet. Lezen stimuleert de creativiteit, niet alleen omdat het je eigen beelden laat vormen maar ook geuren en kleuren laat oproepen, herinneringen terughaalt, associaties en emoties oproept waar je brein moeite voor moet doen om ze uit verborgen krochten op te diepen waar ze zich door de jaren heen in hebben genesteld als ervaringen die je al levend hebt vergaard. Daardoor verstoft de boel daarbinnen ook niet. Je zet als het ware even een paar ramen open om je schedelinhoud te luchten. Dus lees. Goed tegen kopmufheid en denkbeeldige vetrolletjes.

orange-brain-lifting-weights